Przez lata wszystko było proste i… trochę „niewidzialne”. Tankujesz, płacisz, jedziesz dalej. W cenie każdego litra paliwa siedziała opłata, która – w założeniu – dokładała się do utrzymania dróg. Nikt nie musiał nic zgłaszać, nikt nie liczył kilometrów, system działał sam.

Tyle że świat się zmienił. Coraz więcej aut jeździ na prąd, a one nie tankują benzyny ani diesla, więc nie dokładają się do „paliwowej” puli w taki sposób jak reszta. I właśnie dlatego coraz głośniej mówi się o nowym modelu: podatku od przejechanego kilometra.

Brzmi jak rewolucja? Bo to jest rewolucja. I nie chodzi tylko o samochody elektryczne. Jeśli taki system wejdzie na poważnie, dotknie wszystkich kierowców, niezależnie od tego, co mają pod maską.

DLACZEGO „PODATEK W PALIWIE” PRZESTAJE DZIAŁAĆ?

Stary model opierał się na prostej logice: jeździsz dużo, częściej tankujesz, więc więcej płacisz. Kto jeździ mało, tankuje rzadziej. I finansowanie dróg jakoś się spinało.

Problem pojawia się wtedy, gdy rośnie grupa kierowców, którzy też jeżdżą, też zużywają nawierzchnię, też stoją w korkach i też korzystają z infrastruktury, ale nie kupują paliwa. W efekcie budżet zaczyna mieć lukę, bo część wpływów „wyparowuje”. Na początku dało się to zignorować, bo elektryków było niewiele. Dziś ta liczba rośnie, a państwa zaczynają liczyć pieniądze bardziej nerwowo.

I tu wchodzi nowy pomysł cały na biało: skoro nie da się pobierać opłaty „przy dystrybutorze”, to pobierze się ją „na liczniku”.

NA CZYM POLEGA PODATEK OD KILOMETRA I JAK MOŻE WYGLĄDAĆ W PRAKTYCE?

W najprostszym wariancie podatek od kilometra działa tak: raz na jakiś czas zgłaszasz przebieg auta i na tej podstawie wyliczana jest opłata. W bardziej zaawansowanej wersji system może opierać się na urządzeniach rejestrujących przejazdy, aplikacjach albo rozwiązaniach telematycznych. Zwolennicy mówią: to sprawiedliwe, bo płacisz za realne używanie dróg. Krytycy odpowiadają: to kolejny koszt, a do tego potencjalny temat prywatności, bo jeśli ktoś zacznie śledzić trasy, to robi się nieprzyjemnie.

Z punktu widzenia zwykłego kierowcy najważniejsze jest jedno: w takim systemie „kilometr” staje się walutą. Codzienny dojazd do pracy, wyjazd po dziecko, szybki wypad do sklepu – to wszystko zaczyna mieć dodatkową cenę, której wcześniej nie widzieliśmy wprost.

EUROPA JUŻ TESTUJE TEN POMYSŁ. I TO NIE JEST SCIENCE FICTION

W europejskich dyskusjach przewija się kilka głośnych przykładów. Jednym z nich jest Islandia, która ma wdrażać rozwiązanie oparte o rozliczenie przebiegu i stawkę za kilometr. W mediach pojawiają się też informacje o Wielkiej Brytanii, gdzie kończą się niektóre ulgi dla elektryków, a równolegle rozważa się model „pay per mile”, czyli płacenia za przejechany dystans. Szwajcaria z kolei bywa wskazywana jako kraj, który analizuje temat szerzej i bierze pod uwagę rozstrzygnięcia w drodze decyzji społecznej.

Co to oznacza? Że państwa szukają nowego, stabilnego źródła pieniędzy na drogi. I raczej nie odpuszczą, bo infrastruktura kosztuje. Remonty kosztują. Zima kosztuje. A my wszyscy chcemy jeździć po drogach, które nie wyglądają jak ser szwajcarski.

CZY POLSKA TEŻ W TO WEJDZIE? NAJPRAWDOPODOBNIEJ… TAK, TYLKO PYTANIE KIEDY

W Polsce temat może brzmieć jak coś „z przyszłości”, ale jeśli popatrzeć na kierunek zmian w Europie, to trudno udawać, że to nas nie dotyczy. Nawet jeśli nie będzie to dokładnie podatek od kilometra w wersji islandzkiej, presja na znalezienie pieniędzy będzie rosła.

Ciekawy jest przykład Norwegii, o którym często wspomina się w kontekście elektromobilności. Tam przez lata elektryki miały potężne przywileje, ale z czasem zaczęto je ograniczać, bo skala zrobiła się zbyt duża, a budżet musiał się zgadzać. To pokazuje, że państwa mogą pójść różnymi drogami: albo wprost opodatkować kilometry, albo „dobierać się” do kosztów w inny sposób, cofając ulgi i przywileje.

Dla kierowcy efekt końcowy może być podobny: jazda będzie droższa, tylko inaczej rozpisana.

ILE TO MOŻE KOSZTOWAĆ I KTO ZAPŁACI NAJWIĘCEJ?

Najbardziej odczują to osoby, które robią duże przebiegi: dojazdy do pracy po 40–60 km w jedną stronę, trasy służbowe, dostawy, małe firmy transportowe, handlowcy, serwisanci. Jeśli dziś ktoś jeździ dużo i „przepala” to w paliwie, to w systemie kilometrowym zobaczy koszt jak na dłoni, czarno na białym.

I tu wchodzi moje ulubione życiowe porównanie: jak płacisz kartą, łatwiej wydać niż gotówką. Opłata w paliwie była jak płacenie „przy okazji”. Podatek od kilometra jest jak rachunek wystawiony na końcu miesiąca. Nagle widzisz, ile kosztował styl życia, praca i codzienne dojazdy.

CO MOŻESZ ZROBIĆ JUŻ TERAZ, ŻEBY NIE BYĆ ZASKOCZONYM?

Najrozsądniej jest zacząć traktować przebieg jak element domowego budżetu. Nie chodzi o obsesję, tylko o świadomość. Jeśli robisz dużo kilometrów, warto to sobie policzyć i zrozumieć, gdzie uciekają „puste trasy”: bez sensu, bez celu, z przyzwyczajenia.

Druga rzecz to planowanie. Brzmi nudno, ale działa. Połączenie spraw w jedną trasę zamiast trzech oddzielnych, częstsze korzystanie z jednego auta w rodzinie zamiast dwóch, dogadanie się z kimś w pracy na wspólne dojazdy – to są małe rzeczy, które robią dużą różnicę, gdy każdy kilometr zaczyna mieć dodatkową cenę.

Trzecia sprawa to styl jazdy i stan auta. Przy rosnących kosztach ludzie często szukają oszczędności w paliwie, ale w systemie kilometrowym nadal warto dbać o samochód, bo dobrze utrzymane auto to mniej awarii, mniej „nieplanowanych kursów” i mniej nerwów.

PODATEK OD KILOMETRA TO NIE KARA DLA ELEKTRYKÓW. TO PRÓBA PRZESTAWIENIA CAŁEGO SYSTEMU

Najważniejsze jest to, żeby nie dać się złapać na prostą narrację: „zabiorą nam, bo elektryki”. Prawda jest bardziej przyziemna. Stary model finansowania dróg traci skuteczność, bo zmienia się technologia i rynek. Państwa szukają nowego sposobu, żeby drogi miały z czego żyć.

Czy to będzie sprawiedliwe? To zależy od szczegółów: stawek, wyjątków, sposobu rozliczeń i tego, czy ktoś nie zrobi z tego narzędzia do dodatkowego „dociskania” kierowców. Jedno jest pewne: jeśli podatek od kilometra zacznie wchodzić w Europie szerzej, Polska prędzej czy później będzie musiała zająć stanowisko.

A kierowcy? Kierowcy – jak zawsze – nauczą się liczyć, kombinować mądrze i szukać rozwiązań. Tylko dobrze, żebyśmy wiedzieli, co może nadchodzić, zanim przyjdzie pierwszy rachunek „za kilometry”.